Prostata je važna žlezda muškog reproduktivnog sistema, koja se nalazi neposredno ispod bešike i obuhvata gornji deo uretre.
Iako je mala, veličine oraha, njena uloga je veoma značajna, budući da proizvodi tečnost koja ulazi u sastav sperme i omogućava njeno pokretanje.
Tokom života prostata podložna je brojnim promenama, a s godinama se često uvećava, što može dovesti do različitih problema koji utiču na mokrenje i opšte zdravlje muškaraca, posebno u kasnijim decenijama života.
Najčešći problemi sa prostatom su benigno uvećanje prostate, prostatitis i karcinom prostate, koji mogu izazvati simptome poput učestalog i otežanog mokrenja, slabijeg mlaza urina, osećaja nepotpunog pražnjenja bešike, bolova u karlici i leđima, kao i pojave krvi u mokraći ili spermi.
Lečenje zavisi od vrste i težine problema, a može obuhvatati lekove, minimalno invazivne procedure ili hirurške zahvate, kao i određene prirodne lekovi poput čajeva za prostatu i suplemenata.
U ovom članku objasnićemo šta je prostata i koja je njena uloga, a poseban fokus biće na dva najčešća problema sa prostatom, uvećana prostata i prostatitis, odnosno simptomima, dijagnozi i lečenju ovih stanja.
Šta je prostata
Prostata je muška polna žlezda smeštena odmah ispod bešike i obuhvata gornji deo uretre, cev kroz koju se izbacuje mokraća.
Njena osnovna funkcija je stvaranje tečnosti bogate proteinima koja ulazi u sastav sperme, prenosi spermatozoide i podstiče njihovu pokretljivost.
Prostata je građena od žlezdanog i mišićnog tkiva, što joj omogućava da učestvuje i u procesu ejakulacije.
Tokom puberteta prostata se uvećava pod dejstvom muških polnih hormona, pre svega testosterona, a nakon tog perioda njen rast se nastavlja sporije, ali gotovo bez prekida tokom celog života.
Sa starenjem, kod velikog broja muškaraca dolazi do postepenog povećanja prostate.
Ovo uvećanje može da pritisne uretru, otežava protok mokraće i izazove neprijatne simptome prilikom mokrenja.
U nekim slučajevima povećanje prostate ne izaziva smetnje, ali kod drugih može značajno uticati na kvalitet života.
Najčešći problemi sa prostatom
Prostata može biti zahvaćena različitim poremećajima, a najčešće se javljaju uvećana prostata, upala i rak prostate.
Uvećana prostata poznata je kao benigna hiperplazija prostate i predstavlja nekancerogeno bujanje tkiva koje se obično razvija tokom srednjih godina i postaje sve učestalije u starijem dobu.
Benigna hiperplazija prostate javlja se kod oko 50% muškaraca starijih od pedeset godina, a taj procenat raste i dostiže više od 80% kod muškaraca starijih od osamdeset godina.
Upala prostate, poznata kao prostatitis, može biti akutna ili hronična.
Akutna upala obično nastaje usled bakterijske infekcije i dovodi do naglih simptoma poput bola, povišene temperature i problema sa mokrenjem, dok hronični oblik može trajati mesecima i izazivati manje izražene, ali uporne tegobe koje značajno utiču na svakodnevni život.
Prostatitis pogađa približno 10 do 15% muškaraca tokom života, a najčešće se javlja kod mlađih i sredovečnih muškaraca.
Rak prostate predstavlja zloćudni oblik bolesti i jedan je od najčešćih karcinoma kod muškaraca i čini oko 20 do 25% svih dijagnostikovanih malignih bolesti kod muške populacije.
U ranim fazama često ne daje jasne simptome, zbog čega se otkriva tek u poodmaklom stadijumu.
Kako bolest napreduje, može izazvati probleme sa mokrenjem, bolove u kostima i druge ozbiljne komplikacije koje zahtevaju pravovremeno lečenje.
Uvećana prostata
Benigna hiperplazija prostate, stanje koje se često naziva skraćenicom BHP, je dobroćudno uvećanje tkiva prostate.
Uvećanje prostate je normalan proces starenja koji pogađa veliki broj muškaraca, a kako prostata raste, sužava uretru i time otežava protok mokraće iz bešike.
Simptomi često uključuju sporo pokretanje mokrenja, slab mlaz, osećaj nepotpunog pražnjenja bešike, kapljičenje na kraju mokrenja i potrebu za hitnim ili čestim mokrenjem, posebno noću.
Većina muškaraca starijih od 50 godina ima neke simptome benigne hiperplazije prostate, a kako godine prolaze, tegobe obično postaju izraženije.
Prostatitis
Prostatitis je upalni proces prostate koji može biti bakterijskog ili nebakterijskog porekla, a koji se uglavnom javlja kod mlađih i sredovečnih muškaraca.
Akutni bakterijski prostatitis obično izaziva bol, otežano mokrenje, povišenu temperaturu i malaksalost, a bol se najčešće javlja u donjem delu stomaka, karlici, perineumu, odnosno prostoru između testisa i anusa, i može se širiti u donji deo leđa, genitalije ili unutrašnju stranu butina.
Hronični prostatitis ili sindrom hroničnog karličnog bola, traje duže od tri meseca i razvija se postepeno.
Najčešće se ispoljava blagim bolom u karlici, neprijatnim osećajem ili peckanjem tokom mokrenja i ejakulacije, kao i blažim smetnjama sa mokrenjem koje se ponavljaju.
Simptomi hroničnog prostatitisa mogu podsećati na tegobe koje se javljaju kod infekcija mokraćnih puteva, polno prenosivih infekcija kao što su hlamidija ili gonoreja, kamena u bubrezima ili bešici, kao i kod benignog uvećanja prostate.
Rak prostate
Karcinom prostate je zloćudna bolest u kojoj ćelije prostate počinju nekontrolisano da se umnožavaju i stvaraju tumor.
Rak prostate spada među najčešće maligne bolesti kod muškaraca, naročito u starijem životnom dobu.
Većina karcinoma prostate razvija se sporo i dugo ne izaziva jasne simptome, zbog čega rano otkrivanje može biti otežano.
Ipak, postoje i agresivniji oblici koji napreduju brzo i zahtevaju hitniji pristup u dijagnostici i lečenju.
Najvažniji faktori rizika su starost i porodična istorija bolesti, dok gojaznost i ishrana bogata zasićenim i trans mastima mogu dodatno povećati rizik od razvoja raka.
Zahvaljujući savremenim dijagnostičkim metodama i terapijama, rak prostate otkriven u ranoj fazi u velikom broju slučajeva može se uspešno lečiti i držati pod kontrolom.
Simptomi problema sa prostatom
Simptomi oboljenja prostate uglavnom su povezani sa mokrenjem, ali mogu varirati u zavisnosti od uzroka i stepena poremećaja. Najčešći znaci su:
- Često mokrenje: Naročito tokom noći, što se naziva nokturija.
- Hitna potreba za mokrenjem: Praćena osećajem gubitka kontrole, ponekad i nekontrolisanim mokrenjem.
- Otežan početak mokrenja: Potrebno je duže vreme i naprezanje da bi mokrenje započelo.
- Slab ili prekinut mlaz: Mokraća izlazi u slabom ili isprekidanom mlazu.
- Nepotpuno pražnjenje bešike: Nakon mokrenja ostaje osećaj da bešika nije potpuno prazna, uz kapljanje na samom kraju.
Ovakvi simptomi su česti kod benignog uvećanja prostate i hroničnog prostatitisa.
Kada je prisutna upala, mogu se javiti bol ili peckanje tokom mokrenja i ejakulacije, kao i bol u karlici ili donjem delu leđa.
Pojava krvi u mokraći ili spermi može ukazivati na ozbiljnije poremećaje, među kojima je i karcinom prostate.
Ako dođe do potpunog zastoja mokrenja ili izraženih bolova, potrebno je potražiti hitnu medicinsku pomoć.
Dijagnoza
Postavljanje dijagnoze poremećaja prostate podrazumeva kombinovanje kliničkog pregleda sa laboratorijskim analizama i instrumentalnim metodama.
Najvažniji koraci uključuju:
- Digitorektalni pregled: Tokom ove procedure lekar prstom uvedenim kroz rektum procenjuje veličinu, oblik i čvrstinu prostate.
- Analize krvi i urina: Opšti pregled urina služi za otkrivanje prisustva bakterija, leukocita i krvi, što može ukazivati na infekciju ili druge poremećaje mokraćnog sistema. Analize krvi obuhvataju PSA test, odnosno prostatični specifični antigen, čiji povišeni nivo može signalizirati povećan rizik od karcinoma prostate, ali i benignog uvećanja ili upale. Dodatno, mogu se proveravati parametri funkcije bubrega i opšte analize krvi kako bi se sagledalo celokupno stanje organizma.
- Instrumentalne procedure: Transrektalni ultrazvuk omogućava detaljan prikaz strukture prostate, uroflowmetrija meri protok mokraće, a po potrebi se sprovode i drugi funkcionalni testovi bešike.
Ako postoji sumnja na karcinom prostate, uzima se uzorak tkiva putem biopsije i šalje na histološku analizu, čime se pouzdano potvrđuje ili isključuje postojanje maligne bolesti.
Dopunske metode, kao što su magnetna rezonanca ili skener, koriste se u određenim slučajevima radi preciznijeg određivanja stadijuma bolesti i planiranja lečenja.
Lečenje uvećane prostate
Benigna hiperplazija prostate je čest problem kod starijih muškaraca i može značajno uticati na svakodnevni život.
Lečenje zavisi od težine simptoma i opšteg zdravstvenog stanja pacijenta, a može da obuhvata sledeće pristupe:
- Promene životnih navika: Smanjenje unosa tečnosti u večernjim satima, ograničavanje alkohola i kofeina, redovno pražnjenje bešike i uvođenje fizičke aktivnosti mogu ublažiti simptome.
- Terapija lekovima: Alfa-blokatori opuštaju mišiće vrata bešike i prostate i olakšavaju mokrenje, dok inhibitori 5-alfa-reduktaze smanjuju veličinu prostate i deluju na duži rok. U praksi, najbolji lek za prostatu bira se individualno nakon procene simptoma i rizika od neželjenih efekata.
- Minimalno invazivne procedure: Metode koje koriste toplotu ili laser da smanje volumen tkiva prostate mogu poboljšati protok mokraće uz kraći oporavak u odnosu na klasičnu operaciju.
- Hirurško lečenje: Transuretralna resekcija prostate, poznata kao TURP, i druge operativne tehnike primenjuju se kada su simptomi izraženi i ne reaguju na druge oblike terapije.
Pravilan izbor terapije donosi se individualno, u dogovoru sa lekarom, u zavisnosti od intenziteta tegoba i prisustva drugih bolesti.
Lečenje prostatitisa
Prostatitis može biti akutan ili hroničan, a način lečenja određuje se prema uzroku i tipu bolesti.
Terapija je usmerena na otklanjanje infekcije kada je prisutna, ublažavanje tegoba i smanjenje rizika od ponovnog pojavljivanja simptoma.
Najčešći načini lečenja upale prostate su:
- Antibiotici: Kod akutnog bakterijskog prostatitisa primenjuju se lekovi koji deluju na uzročnika infekcije, najčešće fluorohinoloni kao što su ciprofloksacin i levofloksacin, ili kotrimoksazol. Terapija obično traje dve do četiri nedelje, dok hronični oblik može zahtevati produženo lečenje u trajanju od nekoliko nedelja do nekoliko meseci.
- Lekovi za ublažavanje tegoba: Alfa-blokatori mogu olakšati mokrenje smanjujući napetost mišića prostate i bešike, a nesteroidni antiinflamatorni lekovi, kao što su ibuprofen i diklofenak, ublažavaju bol i upalu.
- Promene životnih navika: Redovna fizička aktivnost, izbegavanje alkohola i iritirajuće hrane, kao i tehnike za smanjenje stresa, mogu doprineti ublažavanju simptoma.
- Fizikalna terapija: Tople obloge, vežbe karličnog dna i masaža prostate u nekim slučajevima mogu olakšati simptome hroničnog prostatitisa.
Kod hroničnog prostatitisa terapija je često dugotrajnija i usmerena na kontrolu tegoba, pa je važan individualni pristup i redovno praćenje od strane urologa.
Lečenje karcinoma prostate
Pristup lečenju karcinoma prostate određuje se na osnovu stadijuma bolesti i opšteg zdravstvenog stanja pacijenta.
U obzir se uzimaju brzina napredovanja tumora, prisustvo simptoma i eventualne prateće bolesti, kako bi terapija bila što efikasnija i prilagođena pojedincu.
Glavne metode koje se primenjuju za lečenje raka prostate su:
- Aktivno praćenje: Kod manjih, spororastućih tumora, naročito kod starijih muškaraca, može se odložiti aktivno lečenje uz redovne kontrole PSA nivoa i pregleda, kako bi se izbegle nepotrebne nuspojave.
- Hirurško lečenje: Radikalna prostatektomija podrazumeva uklanjanje cele prostate, a obično i okolnih limfnih čvorova. Procedura se može izvesti otvorenom operacijom ili minimalno invazivno, laparoskopski. Cilj ovog pristupa je potpuno uklanjanje tumora.
- Zračenje: Zračenje ili brahiterapija, koja podrazumeva ubrizgavanje radioaktivnih lekova u prostatu, uništava ćelije karcinoma. Može se koristiti samostalno ili posle operacije, a često je izbor za pacijente koji nisu kandidati za operaciju.
- Hormonska terapija: Smanjenje nivoa androgena, muških hormona, uspešno usporava rast tumora, budući da rak prostate zavisi od testosterona. Primena obuhvata lekove koji blokiraju proizvodnju hormona ili lekove koji blokiraju receptore za androgen.
- Hemoterapija i inovativne terapije: Za uznapredovalne slučajeve koristi se hemoterapija koja uništava brzorastuće ćelije. Noviji lekovi ciljaju specifične puteve tumorskih ćelija ili pojačavaju imuni odgovor.
Prirodni lekovi za prostatu
Pored konvencionalnih metoda, mnoge biljke i suplementi se pominju i koriste kao podrška zdravlju prostate.
Ipak, naučni dokazi i istraživanja koja bi potvrdila njihovu efikasnost su ograničena, pa je važno da se pacijenti pre upotrebe konsultujetu sa lekarom.
U nastavku slede neki od često pominjanih prirodnih lekova za prostatu.
Čajevi za prostatu
Neki biljni čajevi imaju protivupalna i antioksidativna svojstva koja mogu pomoći pri simptomima sa prostatom.
Na primer, zeleni čaj je bogat katehinima koji štite ćelije i neka istraživanja pokazula su da mogu smanjiti rizik od razvoja raka prostate.
Tradicionalni čaj od vrbovice sadrži flavonoide, tanine i fenolne kiseline koje deluju antimikrobno i protivupalno, pa se često koristi kod upala mokraćnih kanala i prostatitisa.
Brusnica je nadaleko poznata po podršci zdravlju urinarnog trakta.
Ekstrakt brusnice može ublažiti tegobe povezane sa upalama urinarnog trakta i sprečiti infekcije.
Čaj od hibiskusa je takođe dobar izvor antioksidanasa i vitamina C, a često se konzumira radi boljeg rada srca i cirkulacije, što može indirektno unaprediti i zdravlje prostate.
Ipak, važno je napomenuti da čajevi koji sadrže kofein, kao što su crni ili zeleni čaj, mogu dodatno iritirati urinarni trakt, pa je važno pratiti reakciju organizma, i u slučaju da dođe do pogoršanja, izbor budu biljni čajevi bez kofeina.
Zbog različitog delovanja i podnošljivosti, najbolji čaj za prostatu je onaj koji ublažava simptome bez iritacije, uz praćenje individualnog odgovora organizma.
Saw palmetto (sabal palma)
Saw palmetto ili sabal palma jedan je od najpoznatijih biljnih preparata za prostatu.
Najčešće se koristi u vidu ekstrakta koji se dobija iz plodova južnoameričke palme.
Pretpostavlja se da ekstrakt sabal palme inhibira pretvaranje testosterona u DHT hormon, čime može usporiti rast prostate.
U nekim studijama kod muškaraca sa blagim simptomima uvećane prostate koji su uzimali sabal palmu, došlo je do smanjenja tegoba pri mokrenju.
Međutim, rezultati kliničkih istraživanja su pomešani, iako se sabal palma smatra sigurnom za upotrebu ali sa ograničenim efektom na stvarno smanjenje veličine prostate.
Beta-sitosterol
Beta-sitosterol je biljni sterol prisutan u mnogim namirnicama, kao što su mahunarke, orašasti plodovi i povrće.
Ova supstanca ima antiinflamatorna i antioksidativna svojstva, a određena istraživanja pokazuju da suplementacija beta-sitosterolom može poboljšati protok mokraće i smanjiti simptome kod benigne hiperplazije prostate.
Ipak, i za beta-sitosterol neophodna su dodatna istraživanja kako bi se tačno odredila doza i efikasnost.
Ulje semenki tikve
Ulje semenki tikve, odnosno ulje golice, bogato je esencijalnim masnim kiselinama, cinkom i fitosterolima.
Zahvaljujući bogatom sadržaju protivupalnih komponenti, veruje se da može ublažiti simptome kod uvećane prostate i hroničnog prostatitisa.
U jednoj manjoj studiji muškarci sa uvećanom prostatom koji su uzimali preparat na bazi semenki tikve golice pokazali su značajno poboljšanje u međunarodnom indeksu simptoma prostate nakon nekoliko meseci.
Iako su rezultati obećavajući, potrebno je više studija kako bi se ova terapija rutinski preporučivala.
Cink
Cink je esencijalni mineral koji igra važnu ulogu u zdravlju prostate, ali i opštem zdravlju.
Zdrava prostata sadrži visoke koncentracije cinka, koji pomaže u regulaciji ćelijskih procesa.
Neka istraživanja ukazuju da nizak nivo cinka može biti povezan sa povećanim rizikom od agresivnog karcinoma prostate, dok druga navode da suplementacija može normalizovati njegov nivo u tkivu prostate.
Ipak, višak cinka takođe može imati neželjene efekte, pa se suplementi obično preporučuju samo kod dokazano smanjene koncentracije.
Likopen
Likopen je karotenoid koji obezbeđuje crvenu boju paradajzu, lubenici i grejpfrutu, a koji ima snažna antioksidativna svojstva.
Studije su pokazale da su ljudi sa većim unosom likopena, preko paradajza i proizvoda od paradajza, imali nešto niži rizik od razvoja raka prostate.
Iz ovog razloga se muškarcima često savetuje da redovno konzumiraju proizvode od paradajza, a u nekim slučajevima i da koriste dodatke ishrani sa likopenom, kako bi podržali opšte zdravlje prostate.
U svakom slučaju, uključivanje paradajza i minimalno prerađenih proizvoda od paradajza, je veoma bezbedno i može pružiti brojne koristi.
Ipak, treba imati u vidu da kiselost paradajza može pogoršati tegobe kod osoba koje pate od gorušice i GERB-a.
Ekstrakt koprive
Kopriva se dugo koristi u narodnoj medicini za bolesti prostate.
Ekstrakt korena koprive pokazuje protivupalna i diuretska svojstva.
Klinička ispitivanja su pokazala da kod muškaraca koji su redovno uzimali ekstrakt koprive dolazi do poboljšanja tegoba sa mokrenjem, kao što su smanjenje učestalosti mokrenja i jači mlaz mokraće u poređenju sa početnim stanjem.
Ipak, kao i kod ostalih biljnih preparata, potrebna su obimnija istraživanja, iako kopriva važi za relativno siguran dodatak terapiji uvećane prostate.
Prevencija
Preventivne mere imaju važnu ulogu u očuvanju zdravlja prostate jer mogu smanjiti rizik od nastanka poremećaja i omogućiti pravovremeno otkrivanje mogućih problema.
One postaju naročito značajne kod muškaraca koji ulaze u srednje godine i stariji životni period, kada se problemi sa prostatom javljaju češće.
Da bi se smanjio rizik i sačuvalo zdravlje prostate, preporučuje se:
- Zdrav način života: Uravnotežena ishrana bogata povrćem, naročito paradajzom i crvenim voćem zbog prisustva likopena, kao i unos ribe i maslinovog ulja, uz smanjenje zasićenih masti i industrijski prerađene hrane.
- Redovna fizička aktivnost: Vežbanje i održavanje normalne telesne mase smanjuju rizik od gojaznosti i metaboličkih poremećaja, koji mogu nepovoljno uticati na prostatu.
- Kontrola hroničnih bolesti: Pravilno lečenje dijabetesa i kardiovaskularnih bolesti smanjuje rizik od problema sa prostatom, pa je važno redovno pratiti krvni pritisak i nivo šećera u krvi.
- Ograničavanje alkohola i kofeina: Preteran unos kofeina i alkohola može iritirati urinarni trakt i pogoršati simptome.
- Redovni pregledi: Muškarcima starijim od pedeset godina, kao i onima sa porodičnom istorijom raka prostate, savetuje se da redovno posećuju urologa radi sistematskog pregleda, uključujući digitorektalni pregled i po potrebi PSA test.
Iako nijedna mera ne može potpuno eliminisati rizik od bolesti prostate, kombinacija zdravih navika i redovne kontrole značajno doprinose sprečavanju ili odlaganju bolesti, kao i ranom otkrivanju i smanjenju tegoba.
Zaključak
Prostata je mala žlezda sa važnom ulogom u plodnosti i zdravlju urinarnog trakta, koja se sa starenjem menja i postaje podložna poremećajima.
Najčešće tegobe potiču od benignog uvećanja, upale i karcinoma, sa najčešćim simptomima kao što su učestalo i otežano mokrenje, slab mlaz, osećaj nepotpunog pražnjenja bešike i bol u karlici ili leđima.
Rano prepoznavanje simptoma i pravovremena dijagnostika, koja obuhvata klinički pregled, analize krvi i urina, ultrazvuk i po potrebi biopsiju, omogućavaju adekvatan izbor terapije.
Lečenje se individualno prilagođava i kreće se od promena navika, čajeva, dodataka ishrani i lekova do minimalno invazivnih procedura i operacije, dok se kod karcinoma primenjuju aktivno praćenje, hirurgija, zračenje, hormonska terapija i druge metode lečenja.
Zdrav način života, kontrola hroničnih bolesti i redovni pregledi doprinose očuvanju funkcije prostate i smanjenju rizika od komplikacija i narušavanja kvaliteta života.
